• RSS ile takip et

Gırtlak nedir, nerede bulunur?

Eyl 30, 2013 by     Henüz yorum yapılmadı    Bu kategorinin altına gönderildi:: dilbilim, Genel

Geçtiğimiz Nisan’da Lancaster’da katıldığım bir konferans sırasında bana verilen İnternet şifresiyle aynı üniversitenin Sesbilgisi Laboratuvarı’nda neler yapılıyor acaba düşüncesinin sonucu olarak bir yığın belgeye ulaşma olanağım olmuştu. Kısa kesersek: Baya bir çöktüm. İşte bu sırada ulaştığım bazı dökümanları Sesbilgisi ve Sesbilim II dersinde kullanmak amacıyla bu yaz tam işe koyulmuştum ki o zamanlarda kenara koyduğum güzel bir gırtlak (larynx) şablonunu fark ettim. Sonuç: Elimde kâğıttan yapılmış güzel mi güzel bir gırtlak var.

Kâğıt gırtlağın nasıl yapıldığına dair bilgiyi vermeden önce gırtlak hakkında kısaca bilgi vermek elde edilen nesnenin selameti açısından daha uygun olacak sanırım. İnsan fizyolojisinde önemli bir işleve sahip olan gırtlak, solunum ve ses organıdır demek yapılabilecek en kestirme betimleme. Gırtlağın anatomisini ve fizyolojisini daha iyi açıklamak ise bizim işlevi hakkında daha açık bir bilgiye erişmemize olanak tanıyacak. O zaman önce fizyolojiyi çözüyoruz. 

image1

Boynumuzda bulunan gırtlak farklı parçalardan oluşur fakat temel yapısı kıkırdaktır (cartilage). Hani burnumuza şöyle bir baskı yaptığımızda hissettiğimiz o en sert doku bir kıkırdaktır. Gırtlakta, nefes borusunun hemen üzerinde bulunan iki ana kıkırdak bulunur ve nefes aldığımız an hava önce nefes borusundan, sonra da gırtlaktan geçer. 

gırtlak_02

Makette gördüğümüz G ve F noktalarının orta-alt bölümü ise boynumuzun çıkıntı kısmında bulunan (tabi erkek ya da kadın olmamıza göre değişir) Adem Elması (tiroit kıkırdağının çıkıntısı) olarak bildiğimiz yerin ta kendisidir. Yine maketteki “kutunun” tam ortasından eski adıyla ses teli, keşiften sonraki yeni adıyla ise ses kıvrımları geçer. Bu ses kıvrımları gırtlağın ön bölümünde tiroit kıkırdağına (kalkansı kıkırdak), arka bölümünde ise iki küçük kıkırdaktan oluşan aritenoit kıkırdağına bağlı durumdadır. Bu aritenoit kıkırdakları ise krikoit kıkırdağının (yüzüksü kıkırdak) üzerine bağlı durumda bulunur ve ses kıvrımlarının açılıp kapanması için hareketli bir görünümdedir. Ses kıvrımlarının açılıp-kapanması için kullanılan kavram ise glotistir (yani nefes borusu ağzı). Yani yukarıdan baktığımızda, gırtlağın hemen altında başlayan bölgenin kapağı… 

gırtlak_01

Peki bunlar konuşma sırasında ne gibi işlevlere sahip?

  1. Eğer ses kıvrımları açık ise p, f, s gibi ötümsüz sesleri çıkarırız. Aynı durum normal soluma için de geçerli.
  2. Eğer ses kıvrımları dar ise, bir diğer deyişle nefes borusu ağzı hava için sıkıştırılmış bir geçişe izin veriyorsa h sesini, yani ötümsüz gırtlaksı sürtünmeli (voiceless glottal fricative)  bir sesi çıkarırız.
  3. Bu bölümün titreşim halinde olduğu bir durumda, yani bu iki kıvrımın birbirine sürekli aralıklarla temas ettiği/yaklaştığı durumda (kadınlarda saniyede iki ya da üç yüz kez, erkeklerde ise bunun yarısı) titreşimli sesler çıkarırız.
  4. Ses kıvrımlarının tamamen kapandığı durumlarda ise hava bu bölgede sıkışmış halde kalır. Konuşmada ise buna gırtlaksı kapantı (glottal stop) sesleri diyoruz.

Kapanış bilgisi: Yukarıda adı sıkça geçen ses kıvrımları uzarsa ne olur şeklinde bir sorunun yanıtı sesin değişmesi ve kalınlaşmasıdır. Erkeklerin ergenlik döneminde gırtlak büyümesi sonucu karşılaştıkları olayın ta kendisi ile karşı karşıyayız. Kız çocuklarda ise bu durum yavaş olduğundan dolay erkeklerin gırtlakları kadınlara oranla daha büyük olur, bu da erkek sesinin kadın sesinden kalın olmasının nedenidir.

Makete gelelim. Buradaki bağlantıda nasıl yapıldığına dair yönergeleri göreceğiniz şablonda gırtlağın temel dört parçası bulunuyor: Tiroit, aritenoit, krikoit ve epiglotis. Öncelikle bu parçaları şablondan çıkararak işe başlıyoruz:

gırtlak04

Sonra kesik çizgi ile gösterilen yerleri kıvırıyoruz:

gırtlak08

İki aritenoiti ve krikoiti benzer harfler üzerinden yapıştırıyoruz:

gırtlak09

Son olarak, elde ettiğimiz krikoit ve aritenoitten oluşan gövdeye tiroiti ekliyoruz (yine eş harfler üzerinden). Karşıdan ve yukarıdan şunu görüyoruz:

gırtlak11

gırtlak10

Bu parçaları yönergede de belirtildiği gibi eş karakterler (harfler) üzerinde birleştirmemiz sonucunda ise elimize güzel ve sağlıklı bir gırtlak prototipi geçiyor. Yönergenin aslında kâğıt vidaları ile tutturulması gereken dört aşama vardı, işin sonuç kısmına bir an önce varmak adına bu işlemleri yapıştırıcı ile takas yaptım ve elde edilen çıktıda herhangi bir değişim ya da bozukluk olmadı. Haliyle yapım süresi de kısalmış oldu.

Kaynakça

[1] Gırtlak şablonu: vocalprocess.co.uk

[2]  Roach, P. (1983/2009). English Phonetics and Phonology: A Practical Course. 4th Edition. Cambridge: Cambridge University Press.

[3] Ladefoged, P. and Johnson, K. (2011). A Course in Phonetics. (6th ed.). Boston: Wadsworth.

 

Yorum yap

XHTML: Bu etiketleri kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>